Posts

Showing posts with the label Amateka

Amwe mu mateka ya Nyabingi,izina ryamenyekanye cyane mu mateka y'u Rwanda.

Image
Iyi ni imwe mu ngoro za Nyabingi zikiriho.   Mu mateka y’u Rwanda havugwamo amazina menshi  mu buryo butandukanye, ariko izina rya Nyabingi riruta menshi mu kumenyekana n’inkuru zigenda zivugwaho. N’ubwo uyu murimo wagiye uzwi cyane mu migenzo yo guterekera, amateka agaragaza ko izina rye ry’ukuri mu Kinyarwanda ari Nyabyinshi , riboneye ryerekana “ufite ubutunzi cyangwa umugisha mwinshi”. Amateka y’uyu mukobwa akomeza kuvuga ko yavukanye na Ruganzu II Ndoli , bombi bana ba Ndahiro II Cyamatare , mu gihe cy’uduce tw’icyami twari tukiganje. Umwaka nyawo w’igihe batangiye kubaho ntuzwi neza, ariko ibisekuru byagiye byandika amateka byemeza ko yabayeho hagati y’imyaka yo hambere, mu bihe byo hagati ya 1600 na 1800. Uko izina Nyabingi ryamamaye Bivugwa ko ababyeyi ba Nyabingi ari bo bamwise izina rye ry’ukuri, ariko uko imyaka yagiye ihita rikomera ku buryo rihuzwa n’ubutunzi, umugisha n’imbaraga zidasanzwe. Abaturage bo mu gace ka Ndorwa bamubonagamo umuntu w’igitangaza, bit...

Sobanukirwa inkomoko y'insigamigani"Yarumye Gihwa."

Image
Mu mateka y’u Rwanda rwo hambere, mu gihe cy’abami b’Ibwami, hari umugani wamenyekanye cyane kugeza n’ubu bawukoresha iyo babonye umuntu wihanganye ntatakaze icyubahiro mu gihe cy’akaga. Ni wa mugani uvuga ngo “Yarumye Gihwa” . Iyi mvugo ntisanzwe, kuko ikomoka ku nkuru y’ubutwari n’ubutega amaboko ku byago bya Rubango, umugabo w’i Bwanacyambwe waciye ibintu mu buryo butari busanzwe. Ibihe bya Gihwa n’iteka rihindura amateka Gihwa yari umutware ukomeye w’i Kibali, mu gice cyo mu Majyaruguru y’u Rwanda. Yari azwiho ubuhanga bwo gutegeka n’ubugome bwo guhana ababigometseho. Mu gihe cye, nyuma y’uko Ndahiro Cyamatare yiciwe ku rugamba, Gihwa yigaruriye uturere tumwe na tumwe. Aca iteka rikomeye ryavugaga ko nta muntu wemerewe kugurana amasaka n’amashaza mu Kibali. Abakene n’abakungu barabyumvise, ariko ntibyari ibintu byoroshye, kuko ubuzima bwabo bwari bushingiye ku bucuruzi bw’amasaka n’amashaza. Iryo teka ryateje impaka nyinshi, abantu baratinya kujya mu Kibali ngo batavunik...

Ubusobanuro bw'imvugo"Guta inyuma ya Huye"

Image
Guta Inyuma ya Huye: Insigamigani Isobanuye, Inkomoko n’Icyo Ivuze Muri Iki gihe. Ese aho wigeze wumva umuntu bavuga ko "agutaye inyuma ya Huye"? Dore inkomoko, ibisobanuro n’icyo uyu mugani ushaka kuvuga mu muco Nyarwanda. Inkomoko y’Insigamigani: Mu Mateka ya Huye na Nyagakecuru Mu gihe cyashize cy’ubwami bw’u Rwanda, hari igice cy’igihugu cyari gifite ubudahangarwa mu buryo bw’umwuka n’umutekano. Icyo gice ni Huye, ahakunze kuvugwa cyane ku Nyagakecuru, umugore w’umunyembaraga wayoboraga ibice bya Butare n’imisozi yaho.Nyagakecuru yari azwiho kugira inzoka yera yaramurindaga, akaba yarayobotse imisozi nka Huye nk’uko abandi bami bayoboraga ibibuga n’imisozi. Iri zina rya Huye ryaje kurushaho gukomera kubera imbaraga n’icyubahiro bihavugwaga. Ruganzu II Ndoli n’Uko Huye Yahindutse Umurage w’Abahanga Ahagana mu kinyejana cya 17, Umwami Ruganzu II Ndoli, yazanye igitekerezo cyo kongera u Rwanda rwari rwarasenyutse. Yakomeje kugenda atsinda uduce twinshi, harimo no kugaba igit...

Tumenye amateka y'agace "Buriza"mu Majyaruguru y'u Rwanda

Image
Amateka n’umuco wa Buriza: Umusozi w’amateka nyarwanda Buriza ni agace gaherereye mu karere ka Rulindo, mu Ntara y’Amajyaruguru y’u Rwanda. Nubwo atari henshi uzumva kivugwa mu binyamakuru cyangwa mu mategeko y’igihugu, Buriza ni ahantu hafite amateka akomeye, umuco ukomeye, n’ubusugire mu bwiza karemano bw’imisozi n’ubwiyunge bw’abaturage bahatuye. Buriza mu mateka y’Ubwami Mbere y’uko u Rwanda rwabona ubwigenge, Buriza yari umwe mu misozi ikoreshwa cyane mu bikorwa by’Ubwami. Inkuru z’abasaza n’abakecuru bavuga ko umusozi wa Buriza wakoreshejwe cyane nk’ahantu harebwa kure (intabwe y’amaburiro) n’ahabera inama z’ubuyobozi.Hari ibigwi by’ingenzi byavugiwe muri Buriza mu gihe cy’ingoma z’abami nka Yuhi V Musinga na Mutara III Rudahigwa. Buriza yamenyekanye nk’ahantu h’intwari, habayeho ubwitange n’imyumvire yo hejuru. Imiterere y’akarere Buriza ifite imisozi ihanamye, ubutaka butoshye kandi butanga umusaruro mwiza. Abaturage baho benshi ni abahinzi, bahinga ibishyimbo, ibigori, ibitoki...

Menya inkomoko y'imvugo "Bene Ngango"

Image
Iyi mvugo yakomotse ahagana mu 1909. Ubwo umuzungu wambere yageze Mu Rwanda mu 1900 akaba Ari nawe wavumbuye umujyi wa Kigali mu 1907.Hariho umugabo witwaga Ngango wari umutunzi ukomeye cyane.Uyu Ngango yagizwe umuyobozi w'umujyi wa Kigali wa mbere mu mateka y'Urwanda mu 1909.Ngango yashatse abagore umunani babyarana abana mirongo itatu na babiri harimo abahungu makumyabiri na bane. Abo bahungu baje kuba abajura kabuhariwe kuko umujyi wa Kigali wose bari barawuyohoje.Uwafatwaga wese yibye bakaviga bati uyu ashobora kuba Ari umwe muri bene Ngango.Cyangwa se babona umujura wibye bati"Niko Sha aho ntiwaba Ari umwe muri bene Ngango?"Baba Ari benshi bati aba bajura ni bene Ngango.Kuva ubwo imvugo irakwira na bugingo ubu iyo umuntu bamwibye baragira bati"Runaka bene Ngango bamwibye bamusiga iheruheru.Bavuga ngo yahuye na bene Ngango ukumva ko bamwibye.

Menya inkomoko y'insigamigani ngo"Yakoze iyo bwabaga"

Image
🖋️ Yanditswe na TWIZERE Felix 🗓️ Yasohotse: 24/06/2025   Uyu mugani baca ngo "Yakoze iyo bwabaga", cyangwa yakoze aho bwabaga, wakomotse kuri Nkoma ya Nkondogoro, Sekirasanyi Ikirozi cyo mu Marangara kitarogera ubusa uretse abagihaye ihene n’intama, ahasaga umwaka wa 1500. Bawuca iyo babonye umuntu wacogoye ariko asanganywe imbaraga, babona ananiwe icyo yahoraga ashobora bakamubwira bati: "Kora iyo bwabaga!" Naho usanzwe atagira imbaraga zo gukora iki n’iki, iyo kimunaniye bagira bati: "Gerageza" Iryo jambo rero ryo gukora iyo bwabaga, hari abaryita ubugabo. Ubu ni ko bimeze; ariko ubundi inkomoko ni uburozi! Byatangiye hagati y’ingoma ya Ndahiro n’iy’umuhungu we Ndoli. Hariho umugabo witwa Nkoma ya Nkondogoro, ikirozi cyo mu Marangara, na nyina Maduna. Bari abagaragu ba Cyamatare bakomeye, bari baraturutse i Bunyabungo. Baza ibwami bafite umuhango wo kuroga; ibi byo gucuragura; ariko bakagira n’ubundi burozi busanzwe. Aho shebuja apfiriye yishw...

Intandaro n'amateka by'intambara ya Israel na Iran.

Image
✍️ Yanditswe na TWIZERE Felix Intangiriro: Inshuro ya mbere igeragezwa mu 1948, Israel yatangiye urugendo rwayo nk’igihugu, ariko Iran yatangiriye kuyireba nka mugenzi wayo. Mu gihe cya Shah Mohammad Reza Pahlavi, Iran yagiranye ubufatanye na Israel mu kurwanya uruhari rwa gisoviyete muri leta z’akarere, cyane cyane mu ntambara y’Abanya Arabile muri 1950 na 60. Nyamara, icyahinduye byose byari hafi  byaje kuvaho mu 1979, ubwo habaga Revolisiyo ya Islam muri Iran.Impinduka y’amakimbirane Mu kwezi kwa Gashyantare 1979, Ayatollah Khomeini yagarutse avuye i Burayi maze ashushanya Iran nshya yifashishije idini mu butegetsi. Muri icyo gihe, hahejejwe umubano na Israel, Ambasade ya Israel muri Tehran yarasenywe, abakozi bayo bahunga vuba kugira ngo batabazwa na Revolisiyo . Iki cyateye intandaro y’ukubona Israel nk’umwanzi wa Iran, byashingiye ku mahame y'idini n'ibitekerezo by'ubutita za zioniste.  1980–2000 – Indago y’intambara y’imirwano y’ihurizo (proxy wars) Mu nt...

Amezi y’umwaka mu Kinyarwanda: Ubusobanuro bw’amazina y’amezi uko ari 12

Image
    Amezi y’umwaka mu Kinyarwanda: Ubusobanuro bw’amazina y’amezi uko ari 12. Mu muco nyarwanda wa kera, buri kwezi kwari gufite izina ryakoreshwaga hashingiwe ku bikorwa by’icyo gihe, imihingire, ikirere, n’imihango y’imiryango. Aya ni yo mezi 12 y’umwaka n’uko asobanuye mu Kinyarwanda cya kera. 1. Mutarama – Ukwezi kw’irerero Mutarama ni ukwezi umwaka utangiriramo. Mu muco wa kera, kwari ukwezi kwitondekamo gahunda nshya. Abaturage bashyiragamo ingamba nshya z’ubuhinzi, bakita ku kurera amatungo no gutegura isarura y’umwaka utaha. Bityo kwitwa “ukwezi kw’irerero”. 2. Gashyantare  :Ukwezi kw’ibikorwa Iki gihe gitangirana no gusibura imirima no gutegura imirimo y’ubuhinzi. Imvura yoroheje iba itangiye kugwa, bityo abantu bagatangira gusasa imbuto. Ni ukwezi kw’ibikorwa bishingiye ku buzima bwo mu rugo. 3. Werurwe: Ukwezi kw’isuka Werurwe ni igihe isuka n’ifatizo byifashishwa cyane. Ni bwo imirima iba ibagara, ibishyimbo n’ibigori biba biri hejuru, hakaba akazi kenshi k’u...

Inkomoko y'insigamigani "Bagiye nka Nyomberi"

Inkomoko y'insigamigani ngo "Bagiye nka Nyomberi" Yanditswe na: Twizere Felix | 21 Kamena 2025 Uyu mugani bawuca iyo umuntu avuye aho bari bari, atavuze ngo aragiye cyangwa se ngo asezere. Wakomotse kuri Nyomberi wo mu Gisaka, wayoboye igitero cy’abagome ariko aza kubavamo bataramubonye, agenda yihishahisha. Byatumye bavuga ngo “Yagiye nka Nyomberi.” Ni umugani ukoreshwa cyane mu Rwanda iyo umuntu yikubise agasiga abandi, atabaye asezeye cyangwa ngo amenyeshe. Uyu mugani wagiye usobanurwa n’abahanga mu muco nk’urugero rwo kugaragaza abantu batizerwa cyangwa bihisha inyuma y’abandi, bakikura mu makuba igihe cyose habaye ikibazo.